Najgłębsze jezioro w Polsce nie znajduje się w górach, lecz na północnym wschodzie kraju – na Pojezierzu Suwalskim. Jezioro Hańcza, będące bohaterem jednego z odcinków podcastu Państwowego Instytutu Geologicznego „Geologia do ucha”, to nie tylko rekord głębokości, ale przede wszystkim wyjątkowe świadectwo historii ostatniego zlodowacenia.
Jak podkreśla dr Katarzyna Pochocka-Szwarc, Hańcza jest jeziorem polodowcowym typu rynnowego, które powstało w wyniku działalności lądolodu skandynawskiego. Wypełnia jedynie fragment długiej, około siedmiokilometrowej rynny polodowcowej, biegnącej południkowo. Sam zbiornik ma około 4,5 km długości, 1,2 km szerokości, a jego linia brzegowa przekracza 12 km.
Rekord głębokości i niezwykła przejrzystość
Głębokość Jeziora Hańcza od lat budzi zainteresowanie badaczy. Przyjmowana wartość 108,5 m jest uśredniona – pomiary wykonywane w różnych okresach wskazywały zakres od około 104 do nawet 112 metrów. Najgłębsza strefa jeziora, poniżej 100 metrów, zajmuje zaledwie około 12 hektarów.
Tak duża głębokość idzie w parze z wyjątkową przejrzystością wody. Hańcza jest jeziorem oligotroficznym – dobrze natlenionym i ubogim w składniki odżywcze, co sprzyja czystości wody i ogranicza rozwój roślinności. To właśnie dlatego jezioro słynie z czystej tafli, a jego dno jest widoczne na znacznych głębokościach.
Kamieniste brzegi i podwodny krajobraz
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Hańczy są kamieniste, strome brzegi. To efekt działalności lodowca, który pozostawił po sobie ogromne ilości głazów, żwirów i osadów. Wzdłuż linii brzegowej dominują kamieniste plaże, a roślinność szuwarowa jest wyjątkowo uboga.
Pod wodą krajobraz zmienia się w niemal górski. Strome podwodne ściany, sięgające od około 10–12 metrów do nawet 40 metrów głębokości, zbudowane są z glin lodowcowych i osadów z głazami. W wielu miejscach tworzą one naturalne „ścianki” – miejsca szczególnie cenione przez nurków. W niektórych partiach jeziora występują także interesujące warstwy osadów, w tym jasne struktury węglanowe, które mogą świadczyć o złożonej historii geologicznej tego obszaru.
Ślad lodowca i historia sprzed 13 tysięcy lat
Powstanie jeziora wiąże się z końcem ostatniego zlodowacenia, które ukształtowało dzisiejszy krajobraz północno-wschodniej Polski. Około 23 tysiące lat temu lądolód sięgał w okolice Kotliny Biebrzańskiej, a jego cofanie się doprowadziło do powstania rynien i zagłębień wypełnianych wodą.
Samo Jezioro Hańcza zaczęło się formować około 13 tysięcy lat temu. W osadach dennych zachowały się pyłki roślin, które pozwalają odtworzyć zmieniający się klimat – od chłodnych krajobrazów z roślinnością tundrową po rozwój lasów sosnowo-brzozowych w holocenie.
Naturalne laboratorium geologiczne
Dzięki swojej budowie i historii Hańcza jest jednym z najcenniejszych naturalnych „archiwów” geologicznych w Polsce. W osadach dennych zapisane są zmiany klimatu, procesy topnienia lądolodu oraz ewolucja środowiska przyrodniczego od końca epoki lodowej po współczesność.
Ochrona i znaczenie przyrodnicze
Unikalny charakter jeziora sprawił, że już w 1963 roku utworzono tu rezerwat wodno-krajobrazowy, a w 1976 roku powstał Suwalski Park Krajobrazowy – pierwszy tego typu park w Polsce. Obszar ten objęto również strefą ciszy, co chroni jego wyjątkowy charakter.
Hańcza pozostaje jednocześnie miejscem turystycznym i jednym z najważniejszych punktów nurkowych w kraju, przyciągającym osoby zainteresowane podwodną geologią i krajobrazem polodowcowym.
