12 maja 2026 roku, w 91. rocznicę śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego, Narodowe Archiwum Cyfrowe udostępni techniczną, poglądową wersję unikatowego filmu przedstawiającego krakowskie uroczystości pogrzebowe jednego z najważniejszych twórców niepodległej Polski. Materiał zostanie opublikowany po raz pierwszy w całości. To także efekt działań Archiwów Państwowych, które – korzystając z prawa pierwokupu – zapobiegły temu, by bezcenny dokument trafił do prywatnych zbiorów.
– To jeden z tych momentów, które przypominają nam, dlaczego istnienie archiwów państwowych ma fundamentalne znaczenie dla kultury i historii narodowej. Dzięki zdecydowanym działaniom Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz wsparciu Archiwum Narodowego w Krakowie włączyliśmy do zbiorów publicznych kolejny fragment polskiego dziedzictwa – unikatowy, nigdy wcześniej w całości niepublikowany amatorski zapis filmowy krakowskich uroczystości pogrzebowych Marszałka Józefa Piłsudskiego z 18 maja 1935 roku – informuje dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.
Pogrzeb, który stał się narodowym doświadczeniem
Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najbardziej poruszających momentów w historii II Rzeczypospolitej. Twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa, zwycięzca wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości odegrał kluczową rolę w budowie państwa polskiego po 1918 roku.
Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby, angażując miliony obywateli. Kraków, gdzie Marszałek został pochowany w kryptach Katedry Wawelskiej obok królów i bohaterów narodowych, stał się ostatnim etapem tej drogi. Wydarzenia z 18 maja 1935 roku zapisały się w pamięci Polaków jako symboliczne zamknięcie epoki Piłsudskiego.
Jedyny taki zapis filmowy
Film opublikowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe został zarejestrowany 18 maja 1935 roku na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego (1905–1997) – krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Nagranie trwa 7 minut i 32 sekundy, nie posiada dźwięku i zostało nakręcone z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym.
Na filmie widać tłumy żałobników, fragmenty pochodu pogrzebowego, atmosferę miasta pogrążonego w ciszy i skupieniu, a także najważniejsze postacie życia publicznego II RP – prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.
W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych realizowanych przez Polską Agencję Telegraficzną materiał Rowińskiego ma charakter prywatnej, amatorskiej rejestracji. Dzięki temu stanowi wyjątkowe źródło historyczne, pokazujące wydarzenia z perspektywy zwykłego świadka, bez inscenizacji i propagandowej narracji.
– Pogrzeb Józefa Piłsudskiego był jednym z najważniejszych wydarzeń w historii II RP. Każde nowe źródło ma wartość nie do przecenienia. Ten film mógł trafić do prywatnego sejfu. Dzięki archiwom państwowym trafia do wspólnej pamięci. To materiał bezcenny – nie dlatego, że jest sensacyjny, ale dlatego, że jest jedyny. Widzimy wydarzenia nie przez obiektyw instytucji, ale oczami świadka. Dla badaczy historii to materiał o wyjątkowej sile przekazu – dodaje dr Paweł Pietrzyk.
Bezcenne uzupełnienie narodowego zasobu
Choć przebieg pogrzebu Marszałka Piłsudskiego został szeroko udokumentowany fotograficznie – między innymi w zasobach Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz w zbiorach Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego – film nie miał dotąd swojego odpowiednika w państwowych archiwach.
Nagranie jest pierwszym i jedynym filmowym dokumentem o takim charakterze w zasobie NAC, co czyni je źródłem o szczególnym znaczeniu dla badaczy historii, kultury wizualnej i pamięci narodowej.
Archiwa Państwowe zareagowały w porę
Unikatowa taśma pojawiła się niedawno na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Specjaliści z Archiwum Narodowego w Krakowie przygotowali szczegółową opinię konserwatorską. Stan zachowania taśmy oceniono jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i rozpoczęcie dalszych prac archiwalnych.
– Prawo pierwokupu to nie tylko procedura administracyjna, ale realne narzędzie ochrony dziedzictwa narodowego. W tym przypadku zadziałało dokładnie tak, jak powinno. Publikujemy wersję techniczną, ponieważ chcemy jak najszybciej udostępnić materiał badaczom i pasjonatom historii. Jednocześnie rozpoczynamy proces cyfrowego zabezpieczenia obrazu. Każda klatka tej taśmy ma ogromną wartość dokumentalną. To film, który po ponad 90 latach trafia do wspólnego zasobu – informuje Katarzyna Kalisz, kierowniczka Oddziału IV ewidencji i opracowania zasobu archiwalnego NAC.
Wersja techniczna i dalsze prace
Udostępniona 11 maja 2026 roku wersja filmu ma charakter techniczny i poglądowy. To pierwszy etap procesu, który w przyszłości pozwoli zaprezentować materiał w jakości odpowiadającej jego historycznemu znaczeniu.
Po zakończeniu prac Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnić cyfrowo odrestaurowaną wersję filmu.
Na zdj. Wizyta Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego w Rumunii: Józef Klemens Piłsudski, Ferdynand I Hohenzollern-Sigmaringen, fot. źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, 1922
