- Reklama -

50 lat ochrony „krainy jak baśń”. Teresa Świerubska o walce o krajobraz Suwalszczyzny

Suwalski Park Krajobrazowy kończy 50 lat. O tym, dlaczego nie powstał tu park narodowy, jak udało się ochronić „krainę jak baśń” przed przemysłową ingerencją i dlaczego dziś największym wyzwaniem staje się presja zabudowy, opowiada Teresa Świerubska – dyrektor najstarszego parku krajobrazowego w Polsce.

Zdj. główne – archiwum prywatne Teresy Świerubskiej.

Zdj. z Suwalskiego Parku Krajobrazowego – Sławomir Potocki

Z Teresą Świerubską rozmawiał Andrzej Lauryn.

W tym roku obchodzimy 50-lecie Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Proszę przybliżyć naszym Czytelniczkom i Czytelnikom, kiedy dokładnie i dlaczego powstał najstarszy park krajobrazowy w Polsce.

Teresa Świerubska, Dyrektor Suwalskiego Parku Krajobrazowego: Suwalski Park Krajobrazowy został utworzony 12 stycznia 1976 roku na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Suwałkach. Ale żeby odpowiedzieć na pytanie „Dlaczego powstał?”, musimy cofnąć się aż do lat międzywojennych. Już wtedy Kazimierz Kulwieć, polski przyrodnik i krajoznawca, twierdził, że ta część Suwalszczyzny z urozmaiconą rzeźbą terenu i jeziorem Hańcza zasługuje na ochronę. Temat powrócił po II wojnie światowej. W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku Antoni Patla, działacz Ligi Ochrony Przyrody i Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wysunął pomysł, aby utworzyć tu Suwalski Park Narodowy. 

I dlaczego ten park narodowy nie powstał?

Główną przyczyną był rolniczy charakter tego obszaru i związana z tym prywatna własność gruntów. Antoni Patla proponował nawet wykup ziemi i wysiedlenie mieszkańców, co na szczęście nie spotkało się z poparciem ówczesnych władz. Biorąc pod uwagę charakter krajobrazu, zaprzestanie uprawy ziem spowodowałoby sukcesję lasu i utratę wartości krajobrazowych i kulturowych obszaru. Należy pamiętać, że zadaniem parków narodowych jest podporządkowanie wszelkich działań ochronie przyrody, co w przypadku nawet ekstensywnego rolnictwa jest bardzo trudne i rodziłoby wiele konfliktów.

Czyli park krajobrazowy zamiast narodowego to był swego rodzaju kompromis?

Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Faktem jest, że niektóre parki krajobrazowe z biegiem czasu ewoluowały w parki narodowe. Tak było w przypadku Wigierskiego Parku Narodowego, który w 1976 roku powstał jako park krajobrazowy równolegle z Suwalskim. Jako parki krajobrazowe zaczynały też Biebrzański i Narwiański Park Narodowy. Natomiast forma ochrony obszarowej, jaką jest park krajobrazowy, przyjęła się i obecnie mamy ponad 8 procent powierzchni kraju objętych tą ochroną.

Czy były inne powody, dla których postanowiono otoczyć ochroną ten fragment Suwalszczyzny?

Od lat 50. XX wieku na Suwalszczyźnie prowadzono badania związane z pokładami rud polimetalicznych, które zalegają na głębokości od 800 do 2300 metrów, również na terenie obecnego parku krajobrazowego. Są to bogate złoża m.in. żelaza, tytanu, wanadu. W tym samym czasie, kiedy pracowano nad utworzeniem parku, dążono z drugiej strony do powołania na Suwalszczyźnie okręgu górniczego.

Park narodowy nie pasował do tego pomysłu?

Żadna forma ochrony przyrody nie pasowała do tego pomysłu.  A objęcie ochroną obszaru dzisiejszego SPK miało uchronić ten obszar przed bezpośrednimi skutkami działalności wydobywczej. Okręg Górniczy na Suwalszczyźnie byłby potężną ingerencją w środowisko naturalne. Warto jednak podkreślić, że upadek koncepcji wydobywania rud polimetalicznych nie wynikał z faktu utworzeniem obszaru chronionego, choć czasami w przestrzeni publicznej słychać takie głosy, lecz związany był z kryzysem lat 80., kiedy Polsce Ludowej po prostu zabrakło pieniędzy.

Jak wyglądały pierwsze lata Suwalskiego Parku Krajobrazowego?

W 1975 roku w Polsce Ludowej wprowadzono nowy podział administracyjny na 49 województw, a jednym z nich stało się województwo suwalskie. Nowe województwo potrzebowało nowych kadr i pojawiło się tutaj wielu młodych ludzi ze świeżym spojrzeniem na różne aspekty, także związane z ochroną przyrody. Jednym z nich był Zdzisław Szkiruć, który objął stanowisko Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody i to właśnie za jego kadencji powołano Suwalski Park Krajobrazowy. I jemu też, jako konserwatorowi przyrody, Suwalski Park Krajobrazowy podlegał w pierwszych latach funkcjonowania. Zatrudnionych było wtedy tylko kilku strażników, którzy pracowali w terenie. Dopiero w 1992 roku, powołano pierwszy zarząd SPK i wyznaczono siedzibę.

Gdzie znajdowała się pierwsza siedziba władz SPK?

Zarząd SPK od samego początku miały swoją siedzibę w Turtulu, tak jak i obecnie, na jednym z pagórków ozu turtulskiego, nad Stawem Turtulskim, w byłej młynarzówce. A pierwszym dyrektorem Parku został Jarosław Borejszo, obecny Zastępca Dyrektora Wigierskiego Parku Narodowego.

Jakim dyrektorem był Pan Borejszo?

Jarek Borejszo miał wiele pomysłów na działanie Parku. Do dzisiaj z wielu z nich czerpiemy i je kontynuujemy. Suwalski Park Krajobrazowy od początku działań zarządu nastawiony był na udostępnianie obszaru zwiedzającym i racjonalną współpracę z mieszkańcami i lokalnymi samorządami. Chociaż Jarosław Borejszo od lat pracuje w Wigierskim Parku Narodowym, to wciąż nas wspiera, m.in. jako członek Rady Parku czy Stowarzyszenia Miłośników Suwalskiego Parku Krajobrazowego „Kraina Hańczy”, które powstało również z jego inicjatywy.

Mam zaszczyt być członkiem tego stowarzyszenia. Proszę zarysować naszym Czytelniczkom i Czytelniczkom, kiedy i w jakim celu powstało.

Stowarzyszenie Miłośników Suwalskiego Parku Krajobrazowego „Kraina Hańczy” powstało w 1994 roku, aby zrzeszać ludzi różnych profesji, którym zależy na ochronie i wspieraniu działań Suwalskiego Parku Krajobrazowego. 

Jak to wygląda w praktyce?

Stowarzyszenie jako organizacja pozarządowa umożliwia pozyskiwanie środków na projekty związane z ochroną przyrody czy krajobrazu oraz na wydarzenia kulturalne, takie jak np. Noc Świętojańska w Turtulu. Czasami Stowarzyszenie jest dla SPK ostatnia deską ratunku, chociażby w przypadkach decyzji administracyjnych. Według prawa parki krajobrazowe nie są stroną postępowania. Dlatego kiedy chcemy odwołać się np. od decyzji o warunkach zabudowy, która jest naszym zdaniem niekorzystna dla SPK, to odwołanie składamy właśnie jako Stowarzyszenie. Mogę z całą pewnością stwierdzić, że Stowarzyszenie w obecnej sytuacji prawnej jest dla Suwalskiego Parku Krajobrazowego nieodzowne.

Czy te decyzje o warunkach zabudowy, wydawane przez gminy, na terenie których położony jest Suwalski Park Krajobrazowy, to duży problem?

Mawia się czasem, że Suwalszczyzna to kraina piękna jak baśń. A ta baśniowość przyciąga ludzi z całej Polski. Ci, którzy trafiają tu po raz pierwszy, zwykle są oczarowani Suwalskim Parkiem Krajobrazowym. Bywa więc, że marzą o tym, aby tutaj zamieszkać. Problem w tym, że każda nowa, ale nieprzemyślana zabudowa stanowi zakłócenie, a czasami wręcz dewastację krajobrazu. Nadrzędnym zadaniem Suwalskiego Parku Krajobrazowego jest ochrona krajobrazu i każdy przypadek, kiedy udaje się zapobiec jego naruszeniu, jest dla nas ogromnym sukcesem, co dla odbiorców z zewnątrz jest czymś niezauważalnym. Natomiast nie da się ukryć naszych niepowodzeń, do których należy zabudowa degradująca rzeźbę terenu czy architektura, która nie ma nic wspólnego z naszym regionem i stanowi dysonans w krajobrazie. Kto regularnie odwiedza Suwalski Park Krajobrazowy, ten wie, jak bardzo w ostatnich latach zmieniała się zabudowa na terenie Parku, ale nie wie, w ilu przypadkach udało się zapobiec nowym inwestycjom i jak ogromna presja jest z tym związana.

W głosie Pani Dyrektor mocno wybrzmiewa autentyczna troska o Suwalski Park Krajobrazowy i jego przyszłość. To chyba coś więcej niż relacja zawodowa?

Urodziłam się i wychowałam na Suwalszczyźnie. Od dzieciństwa poruszałam się w tym otoczeniu, dorastałam w tym krajobrazie. Lata później, już jako osoba dorosła, poznałam nieco innego świata, co mnie jeszcze bardziej utwierdziło, że Suwalszczyzna jest moim miejscem na ziemi. Więc dla mnie praca w Suwalskim Parku Krajobrazowym to dużo więcej niż tylko praca – to wielkie wyróżnienie, pasja, to miłość do przyrody i poczucie ogromniej odpowiedzialności za tę niebywałą przestrzeń.

Kiedy Pani Dyrektor zaczęła pracę w Parku?

Do Suwalskiego Parku Krajobrazowego trafiłam w roku 1998. Dyrektorem był wtedy śp. Ignacy Jasionowski. Jako absolwentka biologii objęłam stanowisko specjalisty do spraw ochrony przyrody. Tak się złożyło, że przejęłam również obowiązki związane z ochroną krajobrazu, co było dla mnie ogromnym wyzwaniem. Ale to doświadczenie też w jakiś sposób mnie zahartowało i przygotowało obowiązków dyrektora SPK.

Od kiedy Pani Dyrektor zarządza Suwalskim Parkiem Krajobrazowym?

Od 2002 roku pełniłam obowiązki dyrektora SPK, a dyrektorem jestem nieprzerwanie od w roku 2005.

Czy to trudna praca?

Jest trudna i odpowiedzialna. Często musimy stawić czoła ludzkim nieprzemyślanym i nieodpowiedzialnym zapędom. Większość z nas deklaruje swoją miłość do natury, lubi przebywać na jej łonie, ale kiedy stajemy wobec własnych potrzeb czy interesów, to często zwycięża indywidualizm, a może należałoby powiedzieć mocniej – egoizm, który nie służy ani przyrodzie ani ogółowi społeczeństwa. Bo należy pamiętać, że przestrzeń jest naszą wspólną własnością i wspólnie powinniśmy o nią dbać.

Ta praca przynosi też wiele satysfakcji. Tych chwil jest może nie tak dużo, ale to one właśnie nadają sens naszym działaniom. Dla przykładu są to momenty,  kiedy powstają nowe formy ochrony przyrody, kiedy otwieramy kolejną ścieżkę edukacyjną, kiedy widzimy uśmiech i zachwyt nad naszym Parkiem tych, którzy nas odwiedzają. A chyba najwięcej satysfakcji daje nam obecność i udział dzieci i młodzieży w zajęciach edukacyjnych, konkursach, akcjach ekologicznych, bo to oni będą decydować w przyszłości, m.in. o losach tych obszarów i to ich chcemy do tego przygotować.

Porozmawiajmy o tych nowych formach ochrony przyrody. Od niedawna mamy na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego dwa nowe rezerwaty przyrody.

Tak, i bardzo mnie to cieszy, bo powstały niemal po ponad 20 latach od utworzenia rezerwatu przyrody „Rutka”. Nasz najmłodszy rezerwat – „Kojle i Perty” – powstał w tym roku. Jego celem jest zachowanie jezior ramienicowych Kojle i Perty oraz ekosystemów torfowisk źródliskowych wraz z ich bogatą florą i fauną. A w 2025 roku powstał rezerwat przyrody „Źródliska nad Szeszupą”, który obejmuje źródliska rzeki Szeszupy wraz z przyległymi fragmentami torfowisk źródliskowych i niskich, podmokłych łąk oraz lasów łęgowych.

Ile teraz rezerwatów mamy w SPK?

Obecnie mamy 6 rezerwatów. Dwa najstarsze powstały jeszcze przed powołaniem Parku: rezerwat przyrody „Jezioro Hańcza” w 1963 roku, a rezerwat „Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą” w 1972 roku. W 1988 roku utworzono rezerwat „Głazowisko Łopuchowskie”.

Te dwa nowe rezerwaty to ogromny sukces Pani Dyrektor oraz Pani zespołu. No właśnie, ile osób obecnie liczy zespół pracowników Suwalskiego Parku Krajobrazowego?

12 osób.

To chyba niewiele?

W porównaniu z parkami narodowymi, których załoga liczy często około 100 osób, to faktycznie niewiele. A to przekłada się na środki, którymi dysponujemy, zarówno finansowe, jak i zasoby ludzkie. Mniejszy zespół to mniejsze możliwości. Z drugiej strony jestem niezmiernie dumna z naszego zespołu, który przy tak skromnych możliwościach daje z siebie tak wiele i robi to z pasją, i miłością do tego kawałka Suwalszczyzny.

Liczba pracowników to nie jedyna różnica między parkami narodowymi a krajobrazowymi, prawda?

Tych różnic jest wiele. W parkach narodowych wszystkie zasoby Skarbu Państwa: grunty, lasy, wody, są podporządkowane dyrektorowi parku narodowego. Natomiast w parkach krajobrazowych podlegają  poszczególnym zarządzającym, czyli na przykład lasy – Lasom Państwowym, a wody Wodom Polskim. Podmioty te prowadzą działalność gospodarczą na terenie parku krajobrazowego, czego nie mogą robić w Parku Narodowym. Nadrzędnym celem parków narodowych jest ochrona przyrody, natomiast w parkach krajobrazowych głównym celami są: ochrona krajobrazu, edukacja ekologiczna i zrównoważona turystyka.

Ile mamy obecnie parków krajobrazowych w Polsce?

Parków Krajobrazowych jest 125 i zajmują one ponad 8% powierzchni kraju. Dla porównania mamy 23 parki narodowe, które łącznie stanowią około 1% powierzchni państwa.

Parki narodowe podlegają bezpośrednio Ministerstwu Klimatu i Środowiska. A kto jest organem zarządzającym w parkach krajobrazowych?

Parki krajobrazowe działają jako wojewódzkie samorządowe jednostki budżetowe nie posiadające osobowości prawnej. Oznacza to, że naszym organem zarządzającym jest marszałek województwa.

Pani Dyrektor, spojrzeliśmy w przeszłość, zarysowaliśmy też teraźniejszość SPK. A jakie są plany na przyszłość?

Osoby odwiedzające Turtul już wiedzą, że trwają prace przy ruinach młyna. Nasze starania, żeby odrestaurować ten budynek, rozpoczęły się już prawie 10 lat temu. Młyn zostanie odbudowany w ramach projektu „Ochrona i przywracanie różnorodności biologicznej i krajobrazowej oraz funkcji ekosystemów na terenie województwa podlaskiego”, realizowanego przez Województwo Podlaskie i współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej. W nowym budynku będzie znajdować się Centrum Bioróżnorodności, którego zdaniem będzie m.in. zachowanie puli genowej gatunków roślin, które tworzą charakterystyczne dla Suwalszczyzny murawy kserotermiczne oraz ekspozycja ukazująca bogactwo przyrodnicze SPK. W ramach tego projektu przebudowany zostanie również jaz piętrzący wody Czarnej Hańczy oraz podjęte zostaną działania ochrony czynnej w rezerwacie „Rutka”. Pracujemy również nad nowym planem ochrony dla Suwalskiego Parku Krajobrazowego.

Pani Dyrektor, bardzo dziękuję za rozmowę. Myślę, że na zakończenie warto zachęcić nasze Czytelniczki i Czytelników do obejrzenia filmu „W Krainie HAŃCZY – 50 lat Suwalskiego Parku Krajobrazowego”.

Zdecydowanie. Film jest już dostępny na kanale Suwalskiego Parku Krajobrazowego na YouTube. Film, który zrealizował Zdzisław Folga, to z jednej strony hołd dla piękna naszej Suwalszczyzny, a z drugiej zachęta do refleksji nad tym, jak cenne i kruche są nasze naturalne skarby. Bardzo bym chciała, żeby 50-lecie Suwalskiego Parku Krajobrazowego było nie tylko świętem pięćdziesięciu lat ochrony przyrody i krajobrazu, ale też refleksją nad potrzebą ochrony przyrody i krajobrazu na następne pięćdziesięciolecia z myślą o przyszłych pokoleniach. 

Najnowsze artykuły

Pijawki energetyczne, postacie… powłoki… pasożyty. Psycholog z ludzką twarzą

Ojciec, który nie przychodzi na osiemnastkę, matka, która rani w dniu ślubu, przyjaciółka, która zdradza. Barbara Paciukanis o ludziach, którzy żywią się naszą energią.

Ślepsk Malow Suwałki zagra w Pucharze CEV. Rywalem niemiecki Helios Grizzlys Giesen

Historyczny moment dla suwalskiej siatkówki. Ślepsk Malow Suwałki po...

Delegacja z estońskiego Võru z wizytą studyjną w Suwałkach

18 i 19 listopada w Suwałkach gościła delegacja z...

Suwalczanka Magdalena Sowul z nagrodą Hollywood Music in Media Awards

Magdalena Sowul, kompozytorka, producentka i wokalistka pochodząca z Suwałk,...

Budżet Suwałk na 2027 rok. Prawie 910 mln zł wydatków i 144,7 mln zł na inwestycje

Prawie 885 mln zł dochodów, blisko 910 mln zł wydatków i 144,7 mln zł na inwestycje. Zobacz, na co Suwałki wydadzą pieniądze w 2027 roku.
Reklama

Pozostałe artykuły

Pijawki energetyczne, postacie… powłoki… pasożyty. Psycholog z ludzką twarzą

Ojciec, który nie przychodzi na osiemnastkę, matka, która rani w dniu ślubu, przyjaciółka, która zdradza. Barbara Paciukanis o ludziach, którzy żywią się naszą energią.

Ślepsk Malow Suwałki zagra w Pucharze CEV. Rywalem niemiecki Helios Grizzlys Giesen

Historyczny moment dla suwalskiej siatkówki. Ślepsk Malow Suwałki po raz pierwszy w historii klubu zagra w europejskich pucharach. W 1/16 finału CEV Challenge Cup...

Gmina, która przetrwa 72 godziny blackoutu. Forum „Via Carpatia Smart Resilience” na Politechnice Białostockiej

Co zrobić, gdy w gminie nagle zabraknie prądu? Jak zabezpieczyć region przed cyberatakami i jak przenosić wyniki badań z uczelnianych laboratoriów do przemysłu? O...