„Bez pamięci o przeszłości naszych przodków nie ma bowiem przyszłości” – ta sentencja, którą sam autor – Wojciech Misiukiewicz opisuje swoją książkę, mogłaby równie dobrze służyć za jej kwintesencję.
Wojciech Misiukiewicz to leśnik i przyrodnik, od ponad ćwierćwiecza pracownik Wigierskiego Parku Narodowego, znany dotąd przede wszystkim jako autor książek o ssakach Suwalszczyzny i pasjonat obserwacji bobrów. W swojej najnowszej książce robi jednak krok w stronę, której wielu czytelników mogło się nie spodziewać: odwraca obiektyw od fauny i kieruje go na człowieka. A właściwie: na tych konkretnych ludzi, Wigran, których losy przez stulecia splatały się z losem jeziora, puszczy i tej wyjątkowo kamienistej ziemi, naznaczonej trudnymi wspomnieniami historii.
Efekt jest imponujący. Saga pradawnych Wigier to książka wielowarstwowa, z częścią historyczną, częścią poniekąd etnograficzną, a w swojej najgłębszej istocie: zapis ludzkich głosów, które bez tej książki przepadłyby wraz z odchodzącymi pokoleniami.
Największą wartością tej publikacji są autentyczne relacje mieszkańców. Wojciech Misiukiewicz przez lata zbierał wspomnienia Wigran, rdzennych i przyjezdnych, starszych i tych nieco mniej doświadcznonych – i zdecydował się oddać im głos, niemal bez filtrowania. Szczególnie w części dotyczącej wojennej zawieruchy. Tam są prawdziwe „smaczki”.
Czytamy więc o tym, jak jeszcze przed wojną całe jezioro było koszone z trzciny, bo trzcina była surowcem porastającym dzikie brzegi jeziora. Mamy wspomnienia ludzi, którzy pamiętają koszenie, którzy sami to robili. Trzcinę wykorzystywano w obejściach. Wspominają, że snopki odbierał nawet samochód z ełckiego zakładu. Dziś ta sama roślina trafia jako ekskluzywny materiał na dachy dworków i strzechy budowane przez zamożnych – kiedyś symbol biedy stał się obecnie symbolem luksusu.
Autor kreśli portret Suwalszczyzny jako krainy, w której człowiek nigdy nie miał lekko. W sporym skrócie, ale z wyobraźnią i humorem, prowadzi nas przez kolejne epoki: od Jaćwingów, przez kamedulski erem i jego ścisłe zasady – w szczycie świetności jeden z najbogatszych w Rzeczpospolitej, skonfiskowany przez Prusaków po rozbiorze w 1796 roku – aż po czasy wojny, PRL-u i współczesność. Nie jest to encyklopedyczny wykład, lecz narracja prowadzona krokiem wędrowca, który zna każdą ścieżkę i każdy kamień na tym terenie.
Szczególnie poruszające są fragmenty o wojnie. Wojciech Misiukiewicz pozwala mówić faktom i świadkom. Dowiadujemy się o pacyfikacjach, o więźniach zbiegłych z obozu Stalag IF Sudauen, o żołnierzach AK przemierzających te same ścieżki co ich dziadkowie z powstania 1863 roku. Ważną część książki stanowi wspomnienie o obławie augustowskiej, największej masowej zbrodni na cywilach w Europie między zakończeniem II wojny a wojną w Jugosławii w latach 90. Spośród 7049 zatrzymanych 592 osoby nigdy nie wróciły do domów.
„Przyrodniczy rodowód” autora daje o sobie znać niemal na każdym kroku, a właściwie – karcie książki – i to jest wielka zaletatej publikacji. Wojciech Misiukiewicz rozumie, że historia ludzi i historia jeziora są nierozdzielne i ze sobą splątane. Opisuje zanieczyszczenie Wigier w latach 60.–80. XX wieku i stopniowy proces naprawczy, pisze z troską osoby, która patrzyła na to przez dekady z brzegu i z łodzi. Jego własne słowa brzmią jak formuła filozofii leśnika: „Choć wiemy, że nie powrócimy do pierwotnego stanu, możemy pomóc naturze. A jedną z metod pomocy może być pozostawienie jej w spokoju.”
Osobnym atutem Sagi pradawnych Wigier jest jej wymiar dokumentacyjny. Autor rozmawiał z ludźmi, którzy wiele pamiętają, ale mają już swoje lata – oni sami albo ich bliscy z jeszcze wcześniejszych pokoleń – są ostatnimi świadkami życia na Suwalszczyźnie sprzed epoki telewizji, asfaltu na drogach i turystycznej infrastruktury. W tym sensie książka pełni rolę pamięciotwórczą. Wigierski świat sprzed wojny i jego architektura, obyczaje, rzemiosło, wielokulturowość staroobrzędowców, Romów i polskich chłopów – żyje na tych stronicach właśnie dlatego, że ktoś zadał sobie trud, by zapukać do drzwi i zapytać: „Jak to było?”, dopytać w trakcie spotkania, a może zupełnie przypadkowej rozmowy nad Wigrami.
Polecam każdemu, kto choć raz poczuł nad Wigrami ten szczególny spokój. Obowiązkowo potomkom Wigran rozsianych po Polsce i świecie. Znajdzie swoje miejsce na półce i zrozumienie u miłośników lokalnej historii, etnografii i literatury dokumentalnej. I u wszystkich tych, którzy wierzą, że zwykłe ludzkie życie: narodziny, praca, trudy codzienności i małe radości zasługują na to, by ktoś je zapisał i zapamiętał.
Liczba stron: 414
Rok wydania: 2025, wydanie I
ISBN: 978-83-974967-7-4
Ilustrowana: TAK (kolorowe i czarno-białe fotografie Wojciecha Misiukiewicza)












