Jest coś osobliwego w tym, jak miejsce wybiera człowieka. Niektórzy mogą się ze mną nie zgodzić. Sprawczy bywają wszak ludzie. Dorota Filipiak, warszawianka, historyczka, znawczyni Rumunii, nie szukała nad Bugiem materiału na książkę. Szukała wytchnienia. Ale wieś, jak to wieś, ma swoje zdanie i własny rytm, który prędzej czy później wciągnie każdego, kto zatrzyma się dość długo, by go usłyszeć. Bug z tobą. Historie o życiu i śmierci na wsi nadbużańskiego Podlasia to owoc trzech lat słuchania i niemal dekady patrzenia, zanim autorka zdała sobie sprawę, że krajobraz bez opowieści w końcu powszednieje.
Książka ukazała się nakładem Paśnego Buriata i już samą swoją formą zdradza ambicje autorki. Podzielona na pory roku i miesiące, opatrzona tytułami tematycznymi, jest zaproszeniem do spaceru – powolnego, bez taryfy ulgowej dla tych, którzy lubią zwinąć wszystko w syntezę. Filipiak nie syntezuje. Ona opowiada.
I opowiada z zaraźliwą fascynacją. Piszę to bez ironii: rzadko się zdarza, by autor pisał o małej nadbużańskiej wsi tak, jakby od odpowiedzi na pytanie skąd tu przyszli ludzie i co po sobie zostało zależało coś naprawdę ważnego. A jednak Dorota Filipiak tak właśnie pisze. Dowiadujemy się, że w odległej wsi na przełomie XIX i XX wieku przyszedł na świat Józef Tadeusz Milik – wybitny biblista i tłumacz rękopisów z Qumran. Że stąd pochodzi Albert Wywerka, operator filmowy, któremu polska kinematografia zawdzięcza między innymi Dybuka – najgłośniejszej produkcji w języku jidysz nakręconej w przedwojennej Polsce. Że w kościele w Kosowie Lackim „ukrywał się” przed spaleniem obraz, który okazał się Ekstazą świętego Franciszka pędzla El Greca, znaleziony wśród starych rupieci, ledwie ocalały przed zniszczeniem.
Dla tych fragmentów warto po tę książkę sięgnąć (od razu uprzedzam – powodów jest o wiele więcej). Dorota Filipiak nie jest archeologiem sensacji. Snuje opowieść cierpliwie, wplatając losy konkretnych ludzi w krajobraz, historię i przyrodę tak, że trudno potem oddzielić jedno od drugiego. Bug wyznaczał rytm życia – wiosną jako przeszkoda, zimą jako droga, zawsze jako granica między jednym światem a drugim. W XIX wieku dzielił imperia, w XX – Niemcy i Sowietów. Dziś kursują przez niego tylko dwa promy, a ludzie wolą nadkładać drogi, byle uniknąć kilkuminutowego spotkania z obcym, podczas takiej przeprawy.
Nie jest to książka naiwna ani sielska. Autorka z równą starannością pochyla się nad historią unickiej religijnej przemocy, pogromem Żydów i pamięcią, która wciąż nie jest jednoznaczna. Pisze wprost: jedni i drudzy mają rację, jednocześnie jej nie mają. Kilkuset lat życia na jednej ziemi nie da się sprowadzić do czarno-białego obrazka. W tej uczciwości tkwi siła tej prozy.
Jest też tu coś, co czytelnik z Podlasia, Suwalszczyzny lub z każdego innego miejsca, gdzie miejskie porządki wygrały z charakterem wsi, i to na twardych warunkach, rozpozna natychmiast – jest tu część o kostkomanii, tujomanii i uporczywym wyrzynaniu drzew. Dorota Filipiak nie wdaje się przy tym w publicystyczną dyskusję. Po prostu opisuje, co widzi: zabytkową aleję lipową prowadzącą do pałacu Górskich w Ceranowie, w której wielkie drzewa, sadzone pewnie jeszcze w XIX wieku, przegrały starcie cywilizacją. Górscy przewracają się w grobach – komentuje autorka – i trudno się przy tym gorzko nie uśmiechnąć.
Dorota Filipiak, co warto podkreślić, nie jest autorką, która dopiero uczy się patrzeć. Nagroda imienia Macieja Kuczyńskiego za Rumunię. Pęknięte lustro Europy świadczy o tym, że ma wyrobiony język komunikacji z czytelnikiem i umiejętność szukania głębi w nieoczywistych miejscach, wspomnieniach, historiach. Nad Bugiem stosuje tę samą metodę co w Transylwanii: wchodzi w historię przez konkretne biografie, przez archiwalia i rozmowy, przez osobistą obecność w miejscu.
Książkę kończy praktyczny skrót, krótkie opisy miejsc dla tych, którzy chcieliby odwiedzić nadbużańskie Podlasie. Kosów Lacki z synagogą i śladami żydowskiego miasteczka, Łazówek z cudownym wizerunkiem, Seroczyn z cmentarzem rodziny Milików, Sterdyń z pałacem Ossolińskich-Krasińskich i barokowym kościołem świętej Anny.
Bug wszystko pamięta, zdaje się mówić w swojej książce Dorota Filipiak. Dobrze, że ktoś postanowił to wreszcie zapisać.

Bug z Tobą. Historie o życiu i śmierci na wsi nadbużańskiego Podlasia
Liczba stron: 296
Rok wydania: 2024, wydanie I
ISBN: 978-83-971524-8-9
Ilustrowana: TAK (czarno-białe fotografie Doroty Filipiak)











