Czy można spokojnie planować przyszłość w miejscu, które świat coraz częściej postrzega jako potencjalny teatr wojny? Po dwóch dniach X Forum Biznesowego Pogranicza zostałem z przekonaniem, że bezpieczeństwo Suwałk nie sprowadza się do pytania, jak obronić miasto przed militarnym zagrożeniem. Równie ważne jest to, jak nie pozwolić, by samo oczekiwanie najgorszego odebrało nam szansę na rozwój.
Znam młodą rodzinę, która zastanawia się nad wyprowadzką z Suwałk. Mają mieszkanie, małe dziecko, pracują zdalnie. Nie muszą szukać zatrudnienia w innym mieście, nie uciekają przed bezrobociem ani brakiem perspektyw zawodowych. Rozważają przeprowadzkę do zachodniej Polski z zupełnie innego powodu.
Boją się wojny.
A dokładniej tego, że gdyby doszło do konfliktu zbrojnego w naszym regionie, mogliby nie zdążyć bezpiecznie wyjechać z dzieckiem. Nie trzeba nawet wyobrażać sobie rosyjskich czołgów na ulicach Suwałk. Wystarczy pomyśleć o ataku na Litwę, zamkniętych drogach, sparaliżowanym ruchu i tysiącach ludzi, którzy w jednej chwili postanawiają opuścić swoje domy.
Nie wiem, ile podobnych rozmów odbywa się dziś w suwalskich rodzinach. Nie wiem, ile osób rzeczywiście zdecyduje się na wyprowadzkę, a ile pozostanie tutaj pomimo obaw. Wiem jednak, że dla moich znajomych zagrożenie, o którym eksperci dyskutują na konferencjach, przestało być abstrakcyjnym scenariuszem. Stało się jednym z argumentów przy podejmowaniu najważniejszych życiowych decyzji.
I właśnie o tym myślałem, słuchając uczestników jubileuszowego X Forum Biznesowego Pogranicza, które odbyło się 15 i 16 października w suwalskim Parku Naukowo-Technologicznym.
Bo być może największym problemem nie jest wyłącznie to, co może się wydarzyć. Równie ważne jest to, co już dzisiaj dzieje się z nami pod wpływem obawy przed przyszłością.
Strach, który wystawia rachunki
Przesmyk Suwalski stał się pojęciem rozpoznawalnym daleko poza granicami Polski. Dla wojskowych i analityków bezpieczeństwa to obszar o szczególnym znaczeniu strategicznym. Dla zagranicznych mediów — miejsce, którego nazwa regularnie powraca w rozważaniach o potencjalnym konflikcie NATO z Rosją.
Dla nas to po prostu dom.
Miejsce, w którym chodzimy do pracy, prowadzimy firmy, wychowujemy dzieci, spacerujemy nad Czarną Hańczą, spotykamy znajomych i zastanawiamy się, co zrobić w weekend. Nie żyjemy przecież w punkcie zaznaczonym na wojskowej mapie. Żyjemy w mieście, które ma swoją historię, codzienne problemy, ambicje i marzenia.
Tyle że ta codzienność coraz trudniej daje się oddzielić od geopolityki.
Podczas Forum Biznesowego Pogranicza prezydent Suwałk Czesław Renkiewicz oraz marszałek województwa podlaskiego Łukasz Prokorym zwracali uwagę na gospodarcze konsekwencje atmosfery zagrożenia. Szczególnie dotkliwie może ona wpływać na decyzje inwestorów, ale również na turystykę i codzienne wybory mieszkańców.
Nie są to wyłącznie obawy wyrażane podczas konferencji.
W czerwcu 2024 roku poseł Jacek Niedźwiedzki skierował do ministra rozwoju i technologii interpelację dotyczącą atrakcyjności inwestycyjnej obszarów zarządzanych przez Suwalską Specjalną Strefę Ekonomiczną. Przytoczył w niej informacje przekazane przez zarząd Strefy: w pierwszych czterech miesiącach roku wydano cztery decyzje o wsparciu nowych inwestycji i żadna z nich nie dotyczyła powiatów przygranicznych. Inwestorzy wybierali inne lokalizacje (źródło: https://www.sejm.gov.pl/sejm10.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=D6FJ2J).
To oczywiście tylko wycinek rzeczywistości gospodarczej. Nie pozwala obliczyć, ile inwestycji straciliśmy wskutek wojny w Ukrainie i napięć na wschodniej granicy. Pokazuje jednak, że problem został dostrzeżony przez instytucję, której zadaniem jest właśnie przyciąganie inwestorów.
A przecież decyzje o lokalizacji nowych zakładów produkcyjnych podejmuje się na wiele lat. Inwestor analizuje nie tylko koszty pracy, dostępność terenów i ulg podatkowych, ale również stabilność otoczenia. Kiedy region regularnie pojawia się w wiadomościach jako potencjalny obszar konfliktu, nawet atrakcyjne warunki gospodarcze mogą nie wystarczyć.
W turystyce szczególnie łatwo o pochopne wnioski. Marszałek Łukasz Prokorym mówił podczas Forum o odbiciu ruchu turystycznego po wcześniejszym trudnym okresie. I rzeczywiście: według Banku Danych Lokalnych GUS w 2025 roku z noclegów w rejestrowanych obiektach województwa podlaskiego skorzystało 752 468 turystów, o 22,4 procent więcej niż rok wcześniej. To także o 9,3 procent więcej niż w 2019 roku, ostatnim przed pandemią. Dla porównania w całej Polsce liczba korzystających z noclegów wzrosła w latach 2019–2025 o 19,8 procent. Podlaskie odrobiło więc wcześniejszy spadek, choć w dłuższej perspektywie rosło wolniej niż kraj.
Ale kiedy przyjrzymy się samej Suwalszczyźnie, obraz staje się znacznie mniej optymistyczny. W 2019 roku z noclegów w Suwałkach skorzystało 69 049 osób. W 2025 roku już tylko 42 850 — o 37,9 procent mniej. Co więcej, po odbiciu w 2022 roku liczba ta malała przez trzy kolejne lata: z 56 729 do 54 558, następnie do 48 187 i wreszcie do 42 850. Tymczasem w otaczającym miasto powiecie suwalskim liczba korzystających z noclegów wyniosła w 2025 roku 24 731 osób, niemal dokładnie tyle co w 2019 roku (24 768).
To wyraźny kontrast: Polska rośnie, Podlaskie odbudowało ruch turystyczny, powiat suwalski wrócił niemal do punktu wyjścia, a samo miasto pozostaje daleko poniżej poziomu sprzed sześciu lat. Nie wiemy jednak na podstawie tych danych, jaka część spadku wynika z obaw o bezpieczeństwo. Znaczenie mogły mieć również zmiany w bazie noclegowej, sposobie podróżowania i strukturze popytu. Statystyka nie obejmuje turystów jednodniowych ani wszystkich form prywatnego zakwaterowania. Pokazuje natomiast problem, którego nie wolno zasłaniać dobrym wynikiem całego województwa (źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, „Turystyczne obiekty noclegowe wg rodzajów”, „turyści (korzystający) ogółem styczeń–grudzień”, lata 2019–2025: https://bdl.stat.gov.pl/BDL/metadane/metryka/2017).

Tym bardziej warto przyglądać się decyzjom, których nie znajdziemy w żadnym prostym zestawieniu statystycznym. Niewybudowanej fabryce. Nierozpoczętej działalności gospodarczej. Rodzinie, która zamiast kupić większe mieszkanie w Suwałkach, postanawia wyprowadzić się na drugi koniec Polski.
Wojna nie musi wybuchnąć, żebyśmy zaczęli ponosić jej koszty.
I to jest szczególnie gorzka myśl. Bo przecież mieszkańcy Suwałk nie odpowiadają za imperialne ambicje Rosji. Nie decydują o polityce Kremla, ruchach wojsk czy kolejnych kryzysach międzynarodowych. A jednak mogą ponosić ekonomiczne i społeczne konsekwencje zagrożenia, którego sami nie wywołali.
Bezpieczeństwo nie kończy się na granicach miasta
Skoro zagrożenie jest realne, odpowiedzią nie może być udawanie, że go nie ma. Nie przekonuje mnie nawoływanie, żebyśmy przestali się bać, bo strach szkodzi gospodarce. Nie można oczekiwać od rodziców małych dzieci, że dla dobra lokalnego rynku nieruchomości zignorują własne obawy o bezpieczeństwo rodziny. Nie można też wymagać od przedsiębiorców, żeby podejmowali wieloletnie zobowiązania inwestycyjne wyłącznie z lokalnego patriotyzmu.
Potrzebujemy czegoś więcej niż uspokajających komunikatów. Potrzebujemy rzeczywistego bezpieczeństwa i wiarygodnego przekonania, że jesteśmy przygotowani na różne scenariusze.
Dlatego jednym z ważniejszych dla mnie fragmentów Forum była dyskusja poświęcona bezpieczeństwu gospodarczemu, energii i odporności regionu.
Prezydent Renkiewicz opowiadał o działaniach podejmowanych przez miasto w związku z nowymi obowiązkami dotyczącymi ochrony ludności i obrony cywilnej. Mówił o przygotowaniach organizacyjnych, zabezpieczaniu zasobów oraz problemach, których samorząd nie jest w stanie rozwiązać samodzielnie. Podobne ograniczenia, choć z perspektywy całego województwa, przedstawiał marszałek Prokorym.
Z tych wypowiedzi wyłaniał się obraz samorządów, które próbują przygotowywać się do nowych zagrożeń, ale zderzają się z granicami własnych kompetencji, możliwości finansowych i organizacyjnych. I trudno oczekiwać, że będzie inaczej.
Samorząd może przygotować procedury, zadbać o część infrastruktury, organizować współpracę lokalnych instytucji i budować odporność społeczności. Nie jest jednak w stanie samodzielnie zapewnić bezpieczeństwa militarnego regionu, stworzyć wszystkich niezbędnych rezerw ani zrekompensować przedsiębiorcom geopolitycznych kosztów prowadzenia działalności przy wschodniej granicy Unii Europejskiej. To zadania wymagające współdziałania wielu poziomów władzy.
Co więcej, uważam, że na państwie polskim i Unii Europejskiej spoczywa szczególna odpowiedzialność za obszary, które ponoszą ponadprzeciętne koszty swojego strategicznego położenia. Nie jest to postulat oderwany od rzeczywistości. W Polsce funkcjonuje już Rządowy program rozwoju północno-wschodnich obszarów przygranicznych na lata 2024–2030, obejmujący również Suwałki i sąsiednie powiaty. Przewidziano w nim 500 milionów złotych dla obszarów przygranicznych czterech województw, przede wszystkim na inwestycje samorządowe poprawiające infrastrukturę i warunki życia mieszkańców (Źródło: https://www.gov.pl/attachment/5b026ba2-9b65-4987-806d-da621cff08d6).
Jeszcze ważniejszy sygnał nadszedł z Brukseli. W lutym 2026 roku Komisja Europejska przedstawiła plan „Silne regiony wschodnie, bezpieczna Europa”, dotyczący obszarów Unii graniczących z Rosją, Białorusią i Ukrainą. W dokumencie dostrzeżono nie tylko zagrożenia bezpieczeństwa, ale również gospodarcze konsekwencje wojny, problemy demograficzne i potrzebę zapewnienia mieszkańcom atrakcyjnych warunków do życia oraz pracy (źródło: https://commission.europa.eu/news-and-media/news/strong-eastern-regions-safe-europe-2026-02-18_en).
To istotna zmiana perspektywy. Wschodnie pogranicze przestaje być postrzegane wyłącznie jako obszar wymagający ochrony militarnej. Zaczyna być traktowane również jako przestrzeń, której rozwój ma znaczenie dla bezpieczeństwa całej Europy. Pozostaje pytanie, jak przełożyć te deklaracje na rzeczywiste korzyści dla mieszkańców i przedsiębiorców.
Jednym z rozwiązań mogłyby być korzystniejsze warunki pomocy inwestycyjnej. Zarząd Suwalskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej już w 2024 roku postulował obniżenie minimalnego progu nakładów inwestycyjnych dla dużych przedsiębiorców na terenach przygranicznych. Chodziło o to, żeby zwiększone ryzyko związane z położeniem geograficznym rekompensować bardziej atrakcyjnymi warunkami prowadzenia działalności. Warto rozważać również specjalne instrumenty finansowania przedsiębiorstw, inwestycje w niezawodność dostaw energii, infrastrukturę transportową i cyfrową, a także programy wspierające osiedlanie się młodych ludzi i rozwój lokalnych miejsc pracy.
Nie chodzi o to, by Suwalszczyznę traktować jak region bezradny, utrzymywany przy życiu dzięki zewnętrznym dotacjom. Mamy przedsiębiorców, przemysł, instytucje, walory przyrodnicze, kapitał społeczny i ogromny potencjał rozwojowy. Chodzi o to, żeby tego potencjału nie osłabiały okoliczności, na które lokalna społeczność nie ma wpływu.
Jeżeli wschodnie pogranicze ma szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa całej Unii Europejskiej, to troska o jego rozwój również powinna stać się wspólną odpowiedzialnością. Nie wystarczy wzmacniać granic. Trzeba wzmacniać także społeczności, które przy tych granicach żyją.
Ale nawet gdyby udało się stworzyć najlepszy możliwy system takiego wsparcia, pozostaje jeszcze inne pytanie: przed jaką przyszłością właściwie chcemy chronić nasze miasto?
Zagrożenia, które nie potrzebują wojny
Paradoksalnie, podczas Forum Biznesowego Pogranicza jednym z najbardziej niepokojących dla mnie wystąpień nie była prelekcja generała Romana Polki ani opowieść Marka Belki o niestabilnym świecie. Najmocniej zapamiętałem wystąpienie ekonomisty Waldemara Rogowskiego.
Profesor zwrócił uwagę na różnicę między ryzykiem a niepewnością. Ryzyko można próbować oszacować. Można analizować dane, obliczać prawdopodobieństwo określonych zdarzeń i na tej podstawie podejmować decyzje. Niepewność jest znacznie trudniejsza, ponieważ nie znamy wszystkich możliwych scenariuszy ani ich prawdopodobieństwa.
A przecież właśnie w takich warunkach coraz częściej przychodzi nam planować przyszłość.
Prof. Rogowski mówił o wielu źródłach współczesnych wstrząsów. Obok zagrożeń geopolitycznych wskazywał również przemiany demograficzne, które już teraz zmieniają polską gospodarkę.
I to jest problem, przed którym nie uchronią nas ani systemy obrony przeciwlotniczej, ani rozbudowane schrony.
Społeczeństwo się starzeje. Coraz liczniejsze roczniki będą opuszczały rynek pracy, a w ich miejsce wchodzić będą mniej liczne pokolenia. Zmieniać się będzie struktura konsumpcji, zapotrzebowanie na usługi publiczne i możliwości rozwoju przedsiębiorstw. Suwałki nie są wyjątkiem. Podobne wyzwania stoją przed wieloma polskimi miastami, a także przed bogatszymi od nas państwami europejskimi. Jednak w przypadku naszego regionu zagrożenia mogą się na siebie nakładać. Jeśli młodzi ludzie wyjeżdżają z powodów ekonomicznych, to już jest problem. Jeżeli do tych powodów dołączy obawa o bezpieczeństwo, może być jeszcze trudniej zatrzymać mieszkańców i przyciągnąć nowych.
Wróćmy na chwilę do moich znajomych. Mają pracę, którą mogą wykonywać z dowolnego miejsca. Teoretycznie należą więc do grupy osób, którym współczesna gospodarka daje największą swobodę wyboru miejsca zamieszkania. I właśnie dlatego mogą wyjechać. To prowadzi do ciekawego paradoksu. Technologie, które mogłyby pomóc Suwałkom zatrzymać mieszkańców, mogą również ułatwiać im opuszczanie miasta.
Czy technologia może zmienić geografię?
O sztucznej inteligencji, rynku pracy i nadchodzących zmianach technologicznych opowiadała podczas Forum profesor Aleksandra Przegalińska. Jej wystąpienie było dla mnie ważnym przypomnieniem, że przyszłość nie musi być wyłącznie opowieścią o kolejnych zagrożeniach.
Automatyzacja i sztuczna inteligencja mogą zmienić sposób wykonywania wielu zawodów, zwiększyć produktywność przedsiębiorstw i ograniczyć znaczenie niektórych barier wynikających z położenia geograficznego. Przecież już dzisiaj można mieszkać w Suwałkach i pracować dla firmy z Warszawy, Berlina czy Londynu. Można rozwijać działalność gospodarczą, której klienci znajdują się setki albo tysiące kilometrów stąd. Nie trzeba wyprowadzać się do metropolii, żeby uczestniczyć w nowoczesnej gospodarce.
Oczywiście nie każdy zawód można wykonywać zdalnie, a sztuczna inteligencja niesie ze sobą również zagrożenia. Nie zlikwiduje jednak zapotrzebowania na lekarzy, nauczycieli, pracowników lokalnych usług i wielu innych ludzi potrzebnych do codziennego funkcjonowania miasta.
Może jednak stworzyć nowe możliwości dla regionów, które dotychczas przegrywały konkurencję o mieszkańców przede wszystkim z powodu oddalenia od największych ośrodków gospodarczych.
Tyle że technologia sama nie zdecyduje, czy te możliwości wykorzystamy.
Potrzebujemy dobrych szkół, dostępnych mieszkań, sprawnej komunikacji, atrakcyjnych miejsc pracy, infrastruktury cyfrowej, kultury i przestrzeni do życia. Potrzebujemy miasta, w którym młody człowiek będzie chciał zostać, a ktoś z zewnątrz — zamieszkać.
I właśnie dlatego nie możemy sprowadzać rozmowy o przyszłości Suwałk wyłącznie do kwestii bezpieczeństwa militarnego. Bo nawet jeśli uda nam się skutecznie przygotować na wszystkie możliwe scenariusze kryzysowe, pozostanie pytanie, jakie miasto chcemy dzięki temu ocalić.
Prawo do przyszłości
Wyobraźmy sobie Suwałki za dwadzieścia albo trzydzieści lat. Czy będzie to miasto, do którego młodzi ludzie wracają po studiach? W którym powstają nowe firmy, a istniejące znajdują pracowników i następców? W którym rozwija się kultura, edukacja i życie społeczne? W którym starsi mieszkańcy mogą liczyć na opiekę, a młode rodziny na dobre warunki do wychowywania dzieci?
Czy może miasto, które tak bardzo skupiło się na przetrwaniu, że zabrakło mu energii do rozwoju?
Nie stawiam tych pytań jako zarzutu wobec władz Suwałk. Przeciwnie, mam świadomość, że wiele potrzebnych działań jest już podejmowanych, a możliwości samorządu są ograniczone. Uważam jednak, że właśnie dlatego potrzebujemy rozmowy wykraczającej poza lokalne kompetencje i bieżące budżety.
Potrzebujemy długofalowego myślenia o przyszłości całego pogranicza. Takiego, które łączy politykę bezpieczeństwa z polityką gospodarczą, społeczną i demograficzną. Nie wystarczy przecież zapewnić mieszkańcom możliwość przetrwania kryzysu. Trzeba również stworzyć warunki, w których będą chcieli tutaj żyć.
A to wymaga czegoś więcej niż doraźnego reagowania na kolejne zagrożenia. Wymaga strategii, konsekwencji i przekonania, że przyszłość Suwalszczyzny jest sprawą nie tylko jej mieszkańców, lecz również całego państwa i wspólnoty europejskiej. Jest w tym pewna niesprawiedliwość, której nie powinniśmy akceptować jako czegoś naturalnego. Mieszkańcy regionu, który z racji położenia ma szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa Europy, nie powinni być pozostawieni sami sobie z gospodarczymi i społecznymi konsekwencjami tego położenia.
Ale równie ważne jest, byśmy sami nie zaczęli myśleć o swoim mieście wyłącznie jako o miejscu zagrożonym. Suwałki to nie tylko Przesmyki Suwalski. Są domem dziesiątek tysięcy ludzi. Miastem z historią, potencjałem i przyszłością, której nie powinniśmy oddawać strachowi.
Kiedy więc myślę o moich znajomych rozważających przeprowadzkę, nie mam ochoty przekonywać ich, że przesadzają. Rozumiem ich obawy. Chciałbym jednak, żeby mogli podjąć decyzję o pozostaniu w Suwałkach nie dlatego, że zignorowali zagrożenie, ale dlatego, że mają poczucie bezpieczeństwa i widzą tutaj dobrą przyszłość dla siebie i swojego dziecka.
Nie chcę, żebyśmy przestali bać się wojny. Chciałbym, żebyśmy mimo tego strachu nie przestali planować przyszłości.

















