Na papierze to rada gminy uchwala budżet, kontroluje wójta i wyznacza kierunek rozwoju. W praktyce wiele sesji jest tylko spektaklem, w którym podnosi się ręce za wcześniej ustalonymi decyzjami. Nie mówią tego krytycy samorządu, tylko sami przewodniczący rad z 42 gmin w całej Polsce, w tym z woj. podlaskiego.
Raport „Rada w cieniu »włodarza«” powstał na zlecenie Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego. Zespół dr hab. Magdaleny Dudkiewicz, prof. UW, przeprowadził pogłębione wywiady z przewodniczącymi i wiceprzewodniczącymi rad w gminach miejskich, miejsko-wiejskich i wiejskich. Już samo zebranie rozmówców było trudne. W pierwotnie wybranych gminach udało się przeprowadzić tylko 24 wywiady. Pozostałe 18 trzeba było zrobić w gminach rezerwowych, bo wiele osób odmówiło.
To, co powiedzieli ci, którzy się zgodzili, daje do myślenia.
Władza, która ma przewagę już na starcie
Najważniejszy wniosek badaczy: między radą a wójtem, burmistrzem czy prezydentem istnieje systemowa asymetria. Jej źródłem nie są słabi radni ani apodyktyczni włodarze, tylko sposób, w jaki zbudowany jest samorząd.
To organ wykonawczy pisze budżet, strategię i praktycznie wszystkie projekty uchwał. Ma decydujący głos przy ustalaniu porządku obrad. Do niego należą radca prawny, eksperci i urzędnicy. Co więcej, nie ponosi żadnych konsekwencji, gdy dokumenty trafiają do radnych z opóźnieniem, wybiórczo albo w formie, z której trudno coś wyczytać.
Rada nie ma za to własnego prawnika ani budżetu na ekspertów. Często nie ma nawet własnego pokoju. Rozmówcy opowiadali o pracownikach biura rady, którzy formalnie wykonują polecenia przewodniczącego, ale podlegają burmistrzowi. Mówili też o sytuacji, w której nawet gdy rada zaplanuje zatrudnienie eksperta, fakturę i tak musi podpisać burmistrz.
Sesja jak teatr
Jeśli rada ma na coś wpływ, to zwykle nie na sesji. Sprawy rozstrzygają się na komisjach, w kuluarach, na klubowych naradach, a czasem przy kawie w pizzerii. Sesja jest często formalnym, a bywa że wręcz rytualnym finałem. Dziesięć uchwał w pół godziny, bez dyskusji. Badani mówili też o uchwałach przygotowanych niemal w stu procentach przez urząd i o budżecie, który rada „akceptuje, a nie współtworzy”.
Jedna z najbardziej wymownych historii: pięciogodzinne posiedzenie komisji budżetowej, mnóstwo uwag i wniosków, a w budżecie nie zmienił się ani jeden przecinek. Burmistrz obraził się, zabrał urzędników i wyszedł z sesji. Rozmówca nazwał to wprost „trochę monarchią”.
Radny na etacie u wójta
Drugi mechanizm jest mniej widoczny, a może groźniejszy. To zależność zawodowa radnych od gminy i jej spółek. Jeśli radny, jego dziecko albo zięć pracują w gminnej jednostce, trudno oczekiwać, że będzie twardo patrzył władzy na ręce. Badani opisywali autocenzurę, strach przed utratą pracy i głosowanie „bo trzeba”. Padł też przykład radnego opozycji, który dostał posadę w spółce miejskiej i nagle zmienił poglądy oraz klub.
Według raportu włodarz nie musi prowadzić otwartej wojny. Częściej działa „transakcyjnie”: drobna inwestycja w okręgu konkretnego radnego w zamian za poparcie dla dużego projektu, na którym zależy urzędowi.
Narzędzia kontroli, które nie kontrolują
Nowelizacja ustawy z 2018 roku dała radnym nowe narzędzia, m.in. raport o stanie gminy, wotum zaufania i silniejsze prawo do informacji. Jak to wygląda w praktyce?
- Interpelacje: w jednych miastach radni piszą ich po kilkadziesiąt, czasem z pomocą sztucznej inteligencji. W jednej z gmin wiejskich przez szesnaście lat złożono jedną.
- Komisja rewizyjna: w wielu miejscach to formalność. W jednej z gmin przez całą kadencję przeprowadziła jedną kontrolę.
- Wotum zaufania: nieudzielenie go burmistrzowi nie ma żadnych skutków. Radni mówią, że to ocena „stylu”, a nie wyników.
- Skargi i petycje: rozmówcy nie przypominają sobie skargi, którą uznano by za zasadną.
Badacze piszą wprost, że skuteczność tych narzędzi zależy, paradoksalnie, od dobrej woli tego, kogo mają kontrolować. Gdy współpraca się psuje, radni słyszą o „odcięciu od informacji”.
Uczą się w boju
Do tego dochodzi przygotowanie samych radnych. Nikt ich nie szkoli, a jeśli szkolenie już się odbywa, przychodzi na nie garstka osób. W jednym z miast na szkolenie o funkcjonowaniu samorządu przyszło pięciu radnych i trzeba było dosadzić urzędników, żeby sala nie świeciła pustkami. Część radnych nie czyta dokumentów przed sesją.
Badanie pokazało też coś, o co nikt nie pytał. Kilku rozmówców samo wskazało jawne oświadczenia majątkowe jako barierę. Przedsiębiorcy i rolnicy z większym majątkiem nie chcą ujawniać stanu swoich firm, więc nie kandydują. Zdarzało się, że ktoś złożył mandat, gdy zrozumiał, co musi wpisać do oświadczenia.
Wieś, miasto i coś pomiędzy
Raport opisuje trzy modele relacji:
- w miastach dominuje polityka: silny prezydent, kluby i dyscyplina partyjna,
- w gminach wiejskich wszyscy się znają, a relacje osobiste wygrywają z procedurami. Wójt ma tam często wolną rękę, bo kontrola sąsiada wydaje się niezręczna,
- w gminach miejsko-wiejskich bywa różnie, od pełnej współpracy po całkowite zmarginalizowanie rady.
Badacze zwracają też uwagę na ordynację wyborczą. W okręgach jednomandatowych mandat można zdobyć kilkudziesięcioma głosami, a w kilkunastu okręgach na piętnaście jednej z gmin w ogóle nie było kontrkandydatów. W większych gminach słabych kandydatów do rady „wciąga” silny lider listy.
Co zmienić?
Sami przewodniczący rad wiedzą, czego potrzebują. Chcą niezależnego prawnika dla rady, pełnego i wyegzekwowanego dostępu do informacji, systematycznych szkoleń, ograniczenia zatrudniania radnych w gminnych jednostkach oraz własnego zaplecza: biura, budżetu i miejsca na spotkania z mieszkańcami. Autorzy raportu podkreślają, że potrzebne są zmiany ustrojowe, a nie tylko kosmetyczne.
Raport nie jest reprezentatywny dla wszystkich gmin. To badanie jakościowe, które pokazuje tendencje. Każdy, kto choć raz obejrzał transmisję sesji swojej rady, rozpozna jednak niejeden z opisanych mechanizmów.











