Są książki, które przypominają, że doświadczenie egzotyki nie wymaga zakupu biletu lotniczego; że wystarczy zjechać z głównej drogi, np. gdzieś między Sejnami a Suwałkami, żeby trafić do świata, o którym nie mieliśmy pojęcia.
Fragment udostępniamy w naszym cyklu „Z półki Paśnego Buriata”.
Monika Radzikowska – archeolożka, edukatorka z Mazowsza, ale od lat suwalczanka z importu, napisała książkę o pałętaniu się. Nie o podróżowaniu według planu, ale o błądzeniu z otwartą głową. Opłotki. Zapiski z pałętania się po pograniczach (Paśny Buriat) to zapis wędrówek po miejscach na styku kultur i historii: po Podlasiu, Suwalszczyźnie, Beskidach, ale też Mongolii, Norwegii, Naddniestrzu i kilkunastu innych zakątkach świata.
Jeden z rozdziałów zaczyna się od nazwy wsi wypisanej na bilecie z licealnej wycieczki. Gabowe Grądy — brzmi swojsko, ale kryje niespodziankę. Stoi tam molenna, świątynia staroobrzędowców: potomków Rosjan, którzy trzysta lat temu uciekli przed prześladowaniami religijnymi i znaleźli schronienie na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej. Są tu do dziś. Modlą się bez księdza, starym językiem, w rytmie tradycji, której nie zgodzili się porzucić. A wśród ciekawostek, które M. Radzikowska wyławia po drodze, jest i ta: pewna grupa staroobrzędowców sypiała w trumnach, każdej nocy czekając na zbawienie.
To właśnie jest sedno tej książki. Autorka nie epatuje egzotyką ani nie udaje eksperta. Jedzie rowerem, rozmawia ze starszą kobietą przy płocie, czy można przyjść na nabożeństwo, i idzie – z chustą na głowie, żeby nie urazić wiernych. Patrzy i słucha. A potem pisze tak, że człowiek odkłada książkę i myśli: przecież to jest tuż obok.
Dla czytelnika z Suwałk czy okolic Opłotki mają dodatkowy wymiar – to książka o miejscach, które być może mijamy na co dzień, nie wiedząc, co się za nimi i w nich kryje. Co wiemy o wioskach – pardon, wsiach – z członem „Ruska” w nazwie, o molennie w Wodziłkach, o festiwalu w Budzie Ruskiej, o cmentarzach bez kwiatów, tylko ze zniczami i napisem Boże, przyjmij sługę Twojego.
Reszta książki prowadzi dalej: przez Mołdawię, Czarnohorę, Łotwę, Mongolię, Tuwę. Ale nawet najdalsze rozdziały mają ten sam rytm: uważna obecność, szacunek dla miejsca i ludzi, i opowieść podana tak, żeby chciało się czytać dalej.
Liczba stron: 318
Rok wydania: 2026, wydanie I
ISBN: : 978-83-976904-3-1
Ilustrowana: TAK (czarno-białe fotografie Moniki Radzikowskiej)
Coś jest takiego w tych pograniczach, co przyciąga. To miejsca, gdzie spotykają się różne światy, przedzielone kreską na mapie, tak bliskie, a jednocześnie tak dalekie. Dla mnie to miejsca pulsujące opowieściami: o szeptuchach, o znikających miastach, o rysiach ukrytych w gęstwinie, o duchach krążących wśród pagórków, o domach na stepie i o zwykłych-niezwykłych losach ludzi, których spotkać można w drodze.
Monika Radzikowska o książce Opłotki. Zapiski z pałętania się po pograniczach
W Białej Synagodze w Sejnach była kiedyś wystawa dotycząca grup etnicznych i religijnych Suwalszczyzny. Widziałam ją, zwiedzając świątynię dawno temu, na licealnej wycieczce. Pamiętam, że na niskim stoliku wymalowano infografikę z nazwami miejscowości, w których można znaleźć przedstawicieli różnych mniejszości. Wśród nich były Gabowe Grądy. Nazwy bywają fascynujące. Niektóre brzmią jak zaklęcia z baśni. Na przykład Samarkanda. Kosz-Agacz lub Ulaangom. Jest w tych określeniach coś pociągającego. Jakaś zapowiedź przygody. Gabowe Grądy nie brzmiały jak z baśni; zapowiadały jakąś wioskę otoczoną lasem. Mimo to, było w tej nazwie „coś”: coś bliskiego, słowiańskiego i kryjącego wśród tych starych drzew jakąś tajemnicę. Mając lat osiemnaście zapisałam tę nazwę na bilecie, a potem wyszłam z synagogi i zapomniałam o niej na najbliższe dziesięć lat. Gabowe Grądy wróciły do mnie niespodziewanie, jeszcze przed zamieszkaniem na Suwalszczyźnie. Pojechałam tam rowerem podczas podróży po regionie. Gdy zjedzie się z głównej drogi, można dotrzeć do górującej nad wsią świątyni wyglądającej jak cerkiew. Tylko że nie jest ona cerkwią, ale molenną. Molenna to świątynia staroobrzędowców, odłamu prawosławia. Tych, którzy byli wierni tradycji, ale nie zgodzili się na reformy Nikona i uciekli przed prześladowaniami. To oni bronili się w klasztorze na Wyspach Sołowieckich. Część wiernych zdecydowała się przekroczyć granicę i schować w Rzeczpospolitej Obojga Narodów. I są tu do dzisiaj. Staroobrzędowcy to potomkowie Rosjan, którzy przybyli na Suwalszczyznę w XVIII i XIX wieku. Trzymali się zwykle w swoim towarzystwie, w wioskach, z których część można dziś rozpoznać po członie „Ruska”. Niewielu ich już zostało. Molenna w Pogorzelcach została przeniesiona do Gib i zaadaptowana na kościół katolicki, bo nie było już poprzednich wiernych.
W Gabowych Grądach świątynia wciąż jednak jest użytkowana. Przez płot podglądam nagrobki na cmentarzu przy świątyni. Wyglądają podobnie jak te przycerkiewne – mają charakterystyczne krzyże z dodatkową dolną belką. Pomiędzy nagrobkami stoi starsza kobieta w chuście na głowie.
– Dzień dobry! – wołam. – Dzień dobry – odpowiada z wyraźnym akcentem kobieta. – Czy to molenna? Czy odbywają się tu ciągle nabożeństwa? – A tak, a czemu by nie? W niedzielę. – A można przyjść? Tak po prostu, z ciekawości? – A można, czemu by nie?
Dopytuję więc jeszcze o godzinę liturgii i jadę dalej. Wracam w niedzielę z Iwoną, obie mamy chusty na głowach, żeby nie wyróżniać się wśród starowierców i nie obrazić modlących się nieodpowiednim strojem. Stajemy w przedsionku, nie wiedząc, dokąd można nam wejść ani gdzie stanąć, więc wybieramy opcję bezpieczną. Na pewno zostałyśmy dostrzeżone – wszak społeczność nie jest duża – ale nikt nie zwraca na nas uwagi. Można przyjść, można uczestniczyć, można poznawać. Więc wykorzystuję okazję i poznaję: rozglądam się po wnętrzu świątyni. Ikonostas wygląda jak w cerkwi, a język modlitwy też jest podobny, choć trudny w zrozumieniu. Na nabożeństwie nie ma sakramentu Eucharystii; wszystko polega na czytaniu pism i śpiewie. Część tekstów czytają mężczyźni, 246 247 część kobiety. Nie ma księdza – część staroobrzędowców nie uznaje kapłanów wyświęconych po reformie Nikona, dlatego modlitwie przewodzi człowiek zwany nastawnikiem. Ma ze sobą dwóch pomocników. Wszyscy oni noszą szaty, które przypominają sutanny. Staroobrzędowcy mieszkają też w Wodziłkach, w sercu Suwalskiego Parku Krajobrazowego, choć zostało ich już niewielu. Ich molenna jest jedną z najbardziej fotogenicznych i malowniczo położonych, więc wciąż zatrzymuje przechodzących tędy turystów.
W Pijawnym Ruskim natknąć się można na ich cmentarz, a w Budzie Ruskiej – wziąć udział w festiwalu Patrząc na Wschód, który odbywa się na podwórku dawnego gospodarstwa staroobrzędowców. Drewniany dom o kolorowych okiennicach i bania stojąca nad rzeką to charakterystyczne elementy ich obejść. – Kąpieli w bani zażywano przede wszystkim przed świętami. Kiedyś też nie można było tego robić razem z innowiercami – mówi przewodnik, który po pokazaniu festiwalowego gospodarstwa, prowadzi nas na cmentarz staroobrzędowców położony na pobliskiej górce.
– Na cmentarzach stawia się tylko znicze, bez kwiatów. Na wielu grobach jest napis „Boże, przyjmij sługę Twojego”. Trzeba też było uważać, żeby umrzeć „godną” śmiercią. Śmierć niegodna to na przykład gwałtowny wypadek lub przedawkowanie alkoholu. Albo samobójstwo. Takich zmarłych chowano pod płotem, a uratować jego duszę mogła tylko matka, poprzez modlitwę. Krzyż stawia się w nogach, po wschodniej stronie, żeby zmarły mógł patrzeć zarówno na niego, jak i na zmartwychwstałego Jezusa, który przyjdzie ze Wschodu. Dawniej staroobrzędowcy nie pili nawet kawy i nie zażywali tytoniu, nie służyli w wojsku, nie golili bród i żyli w hermetycznych społecznościach. Powoli to się jednak zmienia – dzisiaj często spotkać można mieszane małżeństwa i ogolone męskie twarze. Mnie najbardziej spodobała się ciekawostka o sekcie w ramach staroobrzędowców, którzy przecież sami przez prawosławie byli za nią uznawani. Istniała grupa wiernych, która miała w zwyczaju sypiać w… trumnach, co noc oczekując na zbawienie.
Buda Ruska jest wsią założoną przez staroobrzędowców nad malowniczo wijącą się tu Czarną Hańczą. Tu znaleźli nowy dom, który musieli opuścić w 1941 roku. W czasie wojny, gdy przynależność religijna przestała mieć znaczenie, liczyło się to, że na Suwalszczyźnie mieszkają Rosjanie. Wywieziono ich do ZSRR w ramach powrotu do macierzy i obrony przed faszyzmem. Nikt ich nie pytał, czy są tym zainteresowani – zupełnie jak Łemków w Beskidach, Polaków z Ukrainy i Ukraińców z Polski. Niektórzy wrócili mimo to. Byli wszak z pogranicza i to tu był ich dom.











